Kết quả nghiên cứu bổ sung tính chất cơ lý đất đá tại mỏ than Na Dương năm 2026
Tóm tắt: Công tác nghiên cứu bổ sung tính chất cơ lý đất đá tại mỏ than Na Dương năm 2026 được triển khai nhằm cập nhật dữ liệu phục vụ thiết kế khai thác và tính toán ổn định bờ mỏ. Nội dung thực hiện gồm lấy mẫu, thí nghiệm trong phòng, xác định thể trọng đất đá nguyên khối tại hiện trường và tổng hợp tài liệu để thành lập bổ sung bản đồ cơ lý đá trên diện tích 2,64 km². Khối lượng thí nghiệm gồm 86 mẫu cơ lý đá nội bộ, 15 mẫu đá vách, trụ và lớp kẹp, 24 mẫu xác định thể trọng tại hiện trường và 9 mẫu cơ lý đá ngoại bộ. Theo bảng tổng hợp kết quả, cường độ kháng nén của các nhóm mẫu đá dao động từ 133,70 đến 585,30 kgf/cm²; góc nội ma sát từ 30°03′ đến 34°42′; lực dính kết từ 29,33 đến 122,42 kgf/cm². Kết quả nghiên cứu bổ sung cơ sở dữ liệu địa chất – kỹ thuật, phục vụ lựa chọn thông số tính toán và giải pháp khai thác phù hợp với điều kiện thực tế của mỏ.
Từ khóa: Mỏ than Na Dương; tính chất cơ lý đất đá; bản đồ cơ lý đá; thí nghiệm cơ lý; ổn định bờ mỏ.
1. Đặt vấn đề
Đặc điểm cơ lý đá là một trong những cơ sở để lựa chọn thông số thiết kế khai thác và tính toán ổn định bờ mỏ. Tại mỏ than Na Dương, địa tầng chứa than gồm nhiều lớp sét kết, bột kết và cát kết phân bố xen kẽ, có chiều dày, độ bền và đặc điểm chứa nước khác nhau. Việc bổ sung dữ liệu cơ lý đất đá có ý nghĩa thiết thực đối với công tác thiết kế, lập kế hoạch và tổ chức khai thác.
Năm 2026, Tổng công ty Công nghiệp mỏ Việt Bắc TKV – CTCP phối hợp với Công ty Cổ phần Tin học, Công nghệ, Môi trường – Vinacomin triển khai thực hiện công trình “Thành lập bổ sung bản đồ cơ lý đá năm 2026 mỏ than Na Dương”. Bài viết trình bày đặc điểm địa tầng, khối lượng và phương pháp thực hiện, tổng hợp kết quả thí nghiệm, đồng thời thảo luận ý nghĩa sử dụng của các chỉ tiêu cơ lý trong công tác khai thác mỏ.
2. Đặc điểm địa chất và phạm vi khai thác
2.1. Đặc điểm địa tầng mỏ than Na Dương
Mỏ than Na Dương, tỉnh Lạng Sơn, có địa tầng chứa than thuộc hệ Neogen, với cấu trúc địa chất dạng trũng võng không hoàn chỉnh. Địa hình cấu trúc địa chất nâng cao ở phía Nam và chìm sâu dần về phía Bắc, đáy trũng sâu nhất ở cao trình -300 m. Trong đó, cánh Nam có độ dốc lớn hơn cánh Bắc. Từ cao trình +200 m trở lên, độ dốc trung bình của cánh Nam khoảng 20°; từ cao trình +200 m trở xuống, độ dốc giảm dần và đến cao trình +0 m chỉ còn khoảng 10°.
Trong toàn bộ địa tầng chứa than, các nhà địa chất đã xác định được 9 vỉa than, tuy nhiên chỉ có 2 vỉa có giá trị khai thác là vỉa V.4 và V.9. Vỉa V.9 nằm ở phía trên, có chiều dày trung bình từ 3 ÷ 5 m. Vỉa V.4 nằm phía dưới, có chiều dày biến đổi từ 5 ÷ 20 m, trung bình khoảng 10 m. Đây là hai vỉa than chính, có ý nghĩa quyết định đối với hoạt động khai thác của mỏ.
Không chỉ có các vỉa than, địa tầng mỏ Na Dương còn có sự phân bố xen kẽ của nhiều lớp đất đá khác nhau, chủ yếu gồm sét kết, bột kết và cát kết. Mỗi loại đá có đặc điểm riêng về thành phần, chiều dày, độ bền và khả năng chứa nước, tạo nên những đặc trưng địa chất phức tạp của khu vực khai thác.
Đối với đá sét kết, trong địa tầng có khoảng 30 ÷ 45 lớp. Từ trụ vỉa V.9 trở xuống, chiều dày các lớp sét kết dao động từ 0,2 ÷ 6,8 m, trung bình khoảng 2 ÷ 3 m. Trong khi đó, từ vách vỉa V.9 trở lên, các lớp sét kết có cấu tạo phân lớp dày, chiều dày phổ biến từ 10 ÷ 30 m, cá biệt có nơi đạt tới 50 m. Đáng chú ý, tại khu vực địa tầng bờ trụ Nam, sét kết chiếm tỷ lệ khá lớn, khoảng 50 ÷ 55% tổng khối lượng đất đá.
Đối với đá bột kết, loại đá này chủ yếu có màu xám tro đến xám đen, cấu tạo dạng khối, thành phần gồm sét và các hạt vụn thạch anh kích thước nhỏ, mịn. Chiều dày các lớp bột kết thay đổi từ 0,1 ÷ 5,1 m, trung bình khoảng 3 ÷ 4 m. Kết quả nghiên cứu các vết lộ địa chất và lõi khoan cho thấy, bột kết có trạng thái từ cứng đến dẻo cứng, độ bền chắc cao hơn sét kết, tỷ lệ lấy mẫu đạt từ 80 ÷ 100%. Một đặc điểm đáng chú ý là bột kết ít chứa nước, đóng vai trò như lớp cách nước chính trong địa tầng khu vực bờ trụ Nam. Tỷ lệ phân bố của bột kết trong toàn bộ địa tầng chiếm khoảng 20 ÷ 30%.
Đối với đá cát kết, trong phạm vi địa tầng trầm tích chứa than Neogen có khoảng 25 ÷ 30 lớp. Các lớp cát kết có chiều dày từ 0,1 ÷ 5,5 m, phân bố xen kẽ giữa các lớp sét kết và bột kết. Thành phần hạt của đá thay đổi từ mịn đến thô, màu sắc chủ yếu là xám và xám sáng. Theo kết quả thống kê từ các lỗ khoan đã khoan hết địa tầng chứa than, cát kết chiếm khoảng 15 ÷ 20% tổng thành phần đất đá.
2.2. Phạm vi khai thác
Theo Giấy phép khai thác khoáng sản số 239/GP-BNNMT ngày 30/6/2025 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp, Tổng công ty Công nghiệp mỏ Việt Bắc TKV – CTCP được phép khai thác than tại khu vực mỏ Na Dương, thuộc xã Na Dương và xã Lợi Bác, tỉnh Lạng Sơn.
Phạm vi khai thác được phân chia thành 3 khu vực, cụ thể: Khu I: Khai thác vỉa 4 từ mức +300 m đến mức +18 m và vỉa 9 từ mức +300 m đến mức +90 m; Khu II: Khai thác vỉa 4 từ mức +200 m đến mức +18 m và vỉa 9 từ mức +300 m đến mức +90 m; Khu III: Khai thác vỉa 4 từ mức +300 m đến mức +30 m và vỉa 9 từ mức +300 m đến mức +90 m.
Từ những đặc điểm trên có thể thấy, địa tầng mỏ than Na Dương có cấu trúc tương đối phức tạp, với sự xen kẽ của nhiều lớp đất đá có đặc điểm cơ lý và tính chất chứa nước khác nhau. Nhìn chung, đất đá trong mỏ có độ bền thấp, cường độ kháng nén đơn trục σn < 500 kG/cm². Đây là đặc điểm địa chất quan trọng, có ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện khai thác, khả năng thoát nước và độ ổn định bờ mỏ, đặc biệt tại các khu vực có địa tầng phân bố dày các lớp sét kết.

Hình 1. Mặt cắt cơ lý đá tuyến III mỏ than Na Dương

3. Nội dung và phương pháp thực hiện
3.1. Nội dung và khối lượng thực hiện
Công tác nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở Quyết định số 2633/QĐ-TKV ngày 09/12/2025, Quyết định số 2688/QĐ-TKV ngày 15/12/2025, Giấy phép khai thác khoáng sản số 239/GP-BNNMT ngày 30/6/2025, Thông tư số 34/2018/TT-BCT ngày 11/10/2018 và các tiêu chuẩn hiện hành.
Khối lượng thực hiện tập trung vào công tác lấy mẫu, phân tích các chỉ tiêu cơ lý trong phòng thí nghiệm, thí nghiệm hiện trường và tổng hợp dữ liệu để xây dựng bản đồ.
Bảng 1. Khối lượng lấy mẫu và thí nghiệm
| STT | Nội dung | Số lượng mẫu | Thành phần và nội dung thực hiện |
|---|---|---|---|
| 1 | Mẫu cơ lý đá nội bộ | 86 | 20 mẫu cát kết, 40 mẫu bột kết và 26 mẫu sét kết. Phân tích 06 chỉ tiêu cơ lý. |
| 2 | Mẫu cơ lý đá vách, trụ và lớp kẹp | 15 | Đá sét kết. Phân tích 03 chỉ tiêu. |
| 3 | Thí nghiệm hiện trường xác định thể trọng đất đá nguyên khối | 24 | 14 mẫu đá tảng (gồm 6 mẫu cát kết, 8 mẫu bột kết) và 10 mẫu lấy từ các hố đào (gồm 3 mẫu đất phủ, 3 mẫu đất đá thải và 4 mẫu sét kết). |
| 4 | Mẫu cơ lý đá ngoại bộ | 9 | 2 mẫu cát kết, 4 mẫu bột kết và 3 mẫu sét kết. Phân tích 06 chỉ tiêu. |
Trên cơ sở kết quả lấy mẫu, phân tích và thí nghiệm, đơn vị tư vấn đã thực hiện thành lập bản đồ cơ lý đá với tổng diện tích 2,64 km².

3.2. Phương pháp thí nghiệm và tổng hợp kết quả
Công tác lấy mẫu và thực hiện các phương pháp thí nghiệm được triển khai theo quy định tại Thông tư số 34/2018/TT-BCT ngày 11/10/2018, TCVN 8733:2012 và các tiêu chuẩn hiện hành có liên quan về thí nghiệm trong phòng, bảo đảm yêu cầu kỹ thuật và tính thống nhất của kết quả phân tích.
Các mẫu cơ lý đá nội bộ được phân tích tại Phòng thí nghiệm đạt chuẩn VILAS 588, thực hiện quản lý hồ sơ theo tiêu chuẩn ISO/IEC 17025:2017. Phòng thí nghiệm được công nhận theo Quyết định số 2123/QĐ-VPCNCL ngày 20/9/2024 của Bộ Khoa học và Công nghệ, có hiệu lực đến ngày 26/9/2029.
Đối với các mẫu ngoại bộ, công tác thí nghiệm được thực hiện tại Phòng thí nghiệm và Kiểm định chất lượng công trình xây dựng thuộc Công ty Cổ phần Dịch vụ Xây dựng Hà Nội, mã số LAS-XD 24.054 hiệu lực đến ngày 10/06/2029.
Việc phân tích mẫu tại các phòng thí nghiệm có năng lực chuyên môn và được công nhận theo quy định góp phần bảo đảm độ tin cậy, tính khách quan của kết quả thí nghiệm, làm cơ sở đánh giá các chỉ tiêu cơ lý đất đá và phục vụ công tác lập bản đồ cơ lý đá mỏ than Na Dương.
4. Kết quả nghiên cứu
4.1. Kết quả thí nghiệm cơ lý đá
Kết quả tổng hợp các chỉ tiêu cơ lý đá được trình bày tại Bảng 2 dưới đây
Bảng 2. Tổng hợp kết quả thí nghiệm cơ lý đá mỏ than Na Dương 2026
| Giá trị | Cường độ kháng nén σn (kG/cm2) | Cường độ kháng kéo σk (kG/cm2) | Góc nội ma sát φ (độ) | Lực dính kết C (KG/cm2) | Khối lượng thể tích γ (g/cm3) | Khối lượng riêng Δ (g/cm3) | Độ ẩm W (%) | Hệ số kiên cố f |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Lớn nhất | 585,30 | 78,20 | 34°41’ | 122,42 | 2,565 | 2,832 | 1,89 | 5,853 |
| Nhỏ nhất | 271,70 | 37,20 | 33°51’ | 58,08 | 2,352 | 2,625 | 1,19 | 2,717 |
| TB | 389,30 | 52,79 | 34°15’ | 83,07 | 2,457 | 2,716 | 1,53 | 3,893 |
| Lớn nhất | 542,90 | 74,00 | 34°42’ | 110,04 | 2,629 | 2,978 | 2,18 | 5,429 |
| Nhỏ nhất | 271,70 | 31,50 | 31°52’ | 48,15 | 2,367 | 2,603 | 1,21 | 2,717 |
| TB | 372,76 | 54,18 | 33°03’ | 78,29 | 2,499 | 2,777 | 1,61 | 3,728 |
| Lớn nhất | 253,70 | 41,10 | 31°59’ | 57,47 | 2,501 | 2,737 | 1,63 | 2,537 |
| Nhỏ nhất | 133,70 | 21,80 | 30°03’ | 29,33 | 2,281 | 2,511 | 1,37 | 1,337 |
| TB | 184,82 | 29,73 | 31°22’ | 41,42 | 2,381 | 2,615 | 1,50 | 1,848 |
4.2. Kết quả xác định thể trọng tại hiện trường
Kết quả xác định thể trọng đất đá bằng phương pháp lấy mẫu đá tảng và đào hố được tổng hợp tại Bảng 3.
Bảng 3. Kết quả thí nghiệm mẫu thể trọng đất đá nguyên khối bằng phương pháp lấy mẫu đá tảng và hố đào toàn mỏ.
| STT | Phương pháp xác định | Loại đất đá | Thể trọng DL (T/m3) (giá trị trung bình) |
|---|---|---|---|
| 1 | Lấy mẫu đá tảng | Cát kết | 2,454 |
| 2 | Bột kết | 2,493 | |
| 3 | Phương pháp đào hố | Đá thải | 1,975 |
| 4 | Sét kết | 2,384 | |
| 5 | Đất phủ | 1,956 |
4.3. Ý nghĩa sử dụng và giới hạn của kết quả
Các chỉ tiêu cơ lý đá được xác định trên cơ sở khối lượng mẫu thí nghiệm bảo đảm tính đại diện cho các loại đất đá phân bố tại các khu vực khai thác của mỏ. Quá trình lấy mẫu, phân tích và thí nghiệm được thực hiện bằng các phương pháp phù hợp, có độ tin cậy cao, tuân thủ các tiêu chuẩn và quy định hiện hành. Kết quả thí nghiệm là cơ sở quan trọng để đánh giá đặc điểm cơ lý đất đá, phục vụ công tác thiết kế khai thác, tính toán ổn định bờ mỏ và lựa chọn các giải pháp kỹ thuật phù hợp với điều kiện địa chất thực tế.
5. Kết luận
Công tác thành lập bổ sung bản đồ cơ lý đá mỏ than Na Dương năm 2026 đã được triển khai theo đúng nội dung và yêu cầu kỹ thuật đề ra. Quá trình thực hiện từ khâu lấy mẫu, gia công đến phân tích, thí nghiệm được tiến hành theo các tiêu chuẩn hiện hành, bảo đảm tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.
Các kết quả thí nghiệm xác định tính chất cơ lý đá do Công ty Cổ phần Tin học, Công nghệ, Môi trường – Vinacomin thực hiện đã được Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam thông qua tại Văn bản số 7767/TKV-TN ngày 03/11/2026 và được Tổng công ty Công nghiệp mỏ Việt Bắc TKV – CTCP phê duyệt tại Quyết định số 3408/QĐ-CMV ngày 05/11/2026.
Kết quả nghiên cứu và bản đồ cơ lý đá được thành lập là nguồn tài liệu địa chất – kỹ thuật quan trọng, bổ sung cơ sở dữ liệu về đặc điểm cơ lý đất đá tại mỏ than Na Dương. Đây là cơ sở để Công ty than Na Dương sử dụng trong xây dựng các chỉ tiêu kinh tế – kỹ thuật, lập kế hoạch sản xuất, kế hoạch khai thác ngắn hạn và dài hạn, đồng thời phục vụ công tác thiết kế, tổ chức khai thác và đánh giá ổn định bờ mỏ, góp phần bảo đảm an toàn và nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2025), Giấy phép khai thác khoáng sản số 239/GP-BNNMT ngày 30/6/2025.
2. Bộ Công Thương (2018), Thông tư số 34/2018/TT-BCT ngày 11/10/2018.
3. Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (2025), Quyết định số 2633/QĐ-TKV ngày 09/12/2025 và Quyết định số 2688/QĐ-TKV ngày 15/12/2025.
4. Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (2026), Văn bản số 7767/TKV-TN ngày 03/11/2026.
5. Tổng công ty Công nghiệp mỏ Việt Bắc TKV – CTCP (2026), Quyết định số 3408/QĐ-CMV ngày 05/11/2026.
6. Công ty Cổ phần Tin học, Công nghệ, Môi trường – Vinacomin (2026),Báo cáo kết quả Thành lập bổ sung bản đồ cơ lý đá mỏ than Na Dương năm 2026.
7. Hội đồng đánh giá trữ lượng khoáng sản (nay là Hội đồng đánh giá trữ lượng khoáng sản quốc gia) (2010), Quyết định số 93/QĐ-HĐTLKS/CĐ ngày 05/03/2010 về Báo cáo chuyển đổi cấp trữ lượng và cấp tài nguyên mỏ Na Dương, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn.
Tác giả: Đỗ Kiên Cường, Nguyễn Phương Thảo – Phòng Kỹ thuật mỏ Tổng công ty